Иж
| Удмурт Республикалэн шоркарез
Иж кар
Ижевск
|
||||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||||
Иж кар (озьы ик Ижкар, Завод, ӟ. Ижевск, ) — Удмурт шаерлэн шоркарез. Интыяськемын республикалэн шораз — Ватка но Кам шуръёс вискын.
Содержание |
Историез[Тупатыны]
Ижкар кылдӥз 10-тӥ апреле 1760-тӥ арын.
1760 – Пётр Шувалов графлэн кичӧлтэмезъя Иж шур дурын корт поттон заводэз лэсьтыны кутскиллям; со бордын кылдӥз вуоно Иж кар – Ижевской Завод (соин ик али но Дэри ёросысь пересьёс сое Завод, Заод шуо на).
1918, 21 феврале – Ижысь ужчиослэн, салдатъёслэн но кресьянъёслэн депутатъёссылэн Кенешсы Ижевской Завод посёлокез каре пӧрмытӥз. Со дырысен сое ӟуч сямен Ижевск шуыса официально ниманы кутскиллям (ачиз со ним кылдӥз вазьгес).
Кызетӥ-куамынэтӥ аръёсы Ижез удмурт гожъясьёс пӧртэм сямен нимало вал. Ваньмызлэсь ӵем уже кутыло вал Ижкар шуон кылэз. Калык вераськонын пумиськисьтэм со ним Удмуртилэн уйпал ёросъёсаз интыяськем нимо-дано Иднакарлэн, Дондыкарлэн но мукет вашкала улон интыослэн нимъёссылэсь адӟем карыса малпамын вал.
1984, 27 декабре КПСС-ысь вылӥ кивалтӥсьёслэн кичӧлтэмзыя карлэн нимыз воштэмын вал: алигес улонысь кошкем СССР-ысь утиськонъя министрлэсь Дмитрий Устиновлэсь нимзэ пыраклы тодэ вайытон понна, Ижез Устинов шуыса ниманы косӥллям. Министр Устиновлэн ужез война дырысен ини зэмзэ но юн герӟаськемын вал Ижысь ож заводъёслэн уженызы. Озьы ке но, ваньмыз сямен ижъёс карзылы калыклэсь чик юатэк выль ним сётэмлы туж пумит луиллям.
1987, 19 июне Устинов карлы вуж нимзэ берен сётӥллям. Со дырысен сое ӟуч сямен нош ик Ижевск шуо, удмурт сямен нош (гожтос кылын) – Ижкар яке Иж.
Люкетъёсыз[Тупатыны]
1934-тӥ арын Ижын куинь ёрос вал — Ждановской, Азинской, Пастуховской. Но 1960-тӥ арын соосты быдтӥзы. 1962-тӥ арын кылдӥзы выль вить ёросъёс: Индустриальной, Первомайской, Октябрь, Ленинской но Устиновской.
Калыкез[Тупатыны]
Ваньмыз-ӧвӧлэз 654,5 сюрс улӥсез. Пӧлазы вань 30 пӧртэм выжыысь калыкъёс: ӟучъёс — 69,4%, удмуртъёс — 17,2%, бигеръёс — 9,6%, музон калыкъёс — 3,8%.
Экономика[Тупатыны]
Промышленность[Тупатыны]
Ижкар — Удмурт Республикалэн шоркарыз, Россиысь городъёс пӧлысь тужгес кужмоез. Татын нуналысь нуналэ ужало промышленностья 50-лэсь ятыр бадӟым предприятиос. Котькудӥз выре ас удысэзъя: машина поттон, пӧртэм тӥрлыкъёс-арбериос дасян, корт ӵыжатон но мукет.
1929-тӥ арын Ижын нырысьсэ пуктӥзы мартен, нош 1934-тӥ арын — ТЭЦ-1.
1930-тӥ арын кутскиз токарно-винторезной станокъёсты дасян. Быдӟым ож кутскытозь, ог 36 пумо станок кылдытэмын вал.
1932-тӥ арын городын бичаны ӧдъязы мотик. АО «Ижмашын», ГП «Механический заводын» лэсьтылӥзы машина, мотоцикл, спортлы но пӧйшуранлы чаклам ыбылӥськон тӥрлык. «Ижсталь» заводын дасяллязы 90 сюрслэсь трос пӧртэм корт арбериос.
Бумага поттылӥзы «Буммашын». Та заводлэсь оборудованизэ ас ужазы кутӥзы пӧртэм кунъёс: Болгария, Франция, Чехия, Словакия, Польша, Китай но мукет.
«Аксион» огазеяськон нырысь мотик бичалляз, Быдӟым ож вакытэ басьтӥськиз «Максим» пулемётъёсты дасян борды. 1950-тӥ аръёсы удыссэ нош воштӥз - йӧнатӥськонлы, космослы чаклам аппаратъёс, магнитофонлы кассетаос лэсьтылӥз.
Ижысь «Радиозавод» но кутскиз ожгар тӥрлык, инэз эскеронъя приборъёс поттыны. 1966-тӥ арын завод огкыл тупатӥз Америкаысь «Моторола» огазеяськонэн. Озьы Радиозавод телефонъёс дасян борды кырмиськиз.
1908-тӥ арын усьтӥськем «Редуктор» ужан ӧрзэ герӟаз редукторъёс, мотоблокъёс бичанэн. Мувӧй кысконъя тӥрлыкъёс поттӥз «Нефтемаш». Химияя промышленностез валтӥз Пластмасс завод.
Азинске нюлэс промышленность но капчи промышленность. Кылсярысь, «Зангари», «Сактон» огазеяськонъёсын кильтро дӥсь вуро. Сиён-юон поттон удысын ӟеч тыршо «Ижмолоко», «Ново-Ижевский», «Ошмес», «Тазалык», «Гамбринус».
Транспорт[Тупатыны]
Иж кар — Удмуртиысь бадӟым транспортной узел.
Мерлыко транспорт. Карын 11 трамвай, 8 троллейбус но 38 автобус маршрутъёс вань. Валтӥсь выжтӥсьёс луо «ИжГорЭлектроТранс» МУП (трамвайёсты но троллейбусъёсты обслуживать каре) но «ИПОПАТ» ОАО (автобусъёсты обслуживать каре). Озьы ик кӧня ке мосъем предприятие вань. 30-лэсь но уно пригородной дача автобус маршрутъёс арлы быдэ тулысэн-гужемен ужало.
2010-тӥ арысен пассажиръёс транспортной картаен мынонэз тырыны быгато. 2013-тӥ арысен мерлыко транспортэн мынон сылэ 15 манет.
Чугун сюрес транспорт. Ижевск станцилэн вокзалэз — Ижкарлэн валтӥсь чугун сюрес ӟезьыез. Озьы ик кык чугун сюрес станция карын ужа — Заводской но Поӟым. Соос интыяськемын промышленной ёросъёсын.
Автомобиль транспорт. Иж кар пыр Е 22 автомобиль сюрес кыстӥське. Озьы ик куинь бадӟым сюресъёс Ижкарын асьсэлэсь маршрутъёссэс кутско: Р320 «Елабуга — Иж кар», Р321 «Иж кар — Глаз кар» но Р322 «Сарапул — Иж кар».
Со сяна Иж кар герӟамын автобус сюресъёстӥ таӵе каръёсын: Кузон, Уфа, Пермь, Екатеринбург, Оренбург, Челябинск, Самара, Чебоксары но трос мукетъёсыз. Шор автовокзал но лымшор автостанция карын ужало.
Авиационной транспорт. Иж карын одӥг нимъем аэропорт вань. Со Дэри черкогуртлы матын интыяськемын. Ижевск аэропорт луэ Удмуртиысь одӥг гинэ аэропорт. Валтӥсь но одӥг гинэ аэродромен кивалтӥсь компания луэ «Ижавиа» авиакомпания. Самолётъёс лобалляло Ижысен Мускоозь, Санкт-Петербургозь, Пермёзь, куддыръя Кузон, Сочи, Анапа, Баку, Ереван дорозь.
Ву транспорт. Гужембыт Иж тымет вылын шур трамвайлэн «Ижевск пыжвозьман — Воложка пыжвозьман» маршрутэз ужа. Та маршрут «ИжГорЭлектроТранс» МУП-эн кивалтӥське.
Сӥё-дано адямиос[Тупатыны]
Иж городлэн дано адямиосыз:
- М. Т. Калашников,
- Г. А. Кулакова,
- А. В. Мамонтов,
- Е. В. Черных,
- В. М. Белобородов,
- А. И. Перевощикова,
- М. Е. Зыков,
- Е. Г. Одиянков,
- Н. А. Ушаков
но мукет.
Галерея[Тупатыны]
Линкъёс[Тупатыны]
|
|
|||
|---|---|---|---|
|
|
|||