Татарстан

Википедия-ысь материал
(перенаправлено с «Татария»)
Перейти к: навигация, утчан
Татарстан
Flag of Tatarstan.svg Coat of Arms of Tatarstan.svg
Татарстанлэн флагез Татарстанлэн гербез
Map of Russia - Republic of Tatarstan (2008-03).svg
Кылъёс Бигер, ӟуч
Шоркар Кузон
Президент

Премьер-министр
Рустам Минниханов
Ильдар Халиков
Территория
 – ваньмыз
 – ву
44-тӥ интыын
67 847 км²
6,4%
Улӥсьёс (2001)
 – ваньмыз
 – плотность
8-тӥ интыын
3 778 504
55,5 адями/км²
Гимн Татарстан гимнэз
Tatar03.png

Респу́блика Татарста́н (ӟуч сямен озьы ик Тата́рия, Татарста́н; биг. Татарстан Республикасы) – Россия Федерациысь субъект. Пыре Приволжской федеральной округе. Кылдытэмын 27 мае 1920-тӥ арын Автономной Татарской Социалистической Советской Республика нимаса. Шоркарез Кузон луэ. Бускельёсыз луо Киров, Ульяновск, Самара но Оренбург улосъёс, Башкирия, Марий Эл, Удмуртия, Чувашия.

1992-тӥ арын Татарстан Республикаын кутэм Конституцияя «Татарстан» но «Татарстан Республика» нимъёслэн юридической кужымзы одӥг луэ.

Содержание

Историез [Тупатыны]

Волжской Булгария (VII даур—1240)

Кашанской княжество (1240—1438)

Кузон ханлык (1438—1552)

Кузон эксейлык (1552—1708)

Кузон губерния (1708—1917)

Татарской Автономной Советской Социалистической Республика (1920—1990)

22-тӥ мартэ 1918-тӥ арын Татаро-Башкирской Автономной Республика кылдытэмын вал. Граждан ож дыръя Башкортостан ас понназ луэмез сэрен, нимаз Татарстан автономия кылдытэмын 1920-тӥ арын. 30 декабре 1922-тӥ арын СССР-ысь Татарской Автономной Республика нимез юнмато.

Быдӟым отечественной ож бере ТАССР-ысь нырысетӥ секретарьёс: Зинат Муратов, 1957-тӥ арын со интые пукто Семён Игнатьевез. 1960-тӥ арысен 1979-тӥ арозь та ужзэ быдэсъя Фикрят Табеев, кудзэ воштӥз Рашид Мусин (1979—1982). Мусин бере со постын ужазы Гумер Усманов (1982—1989) но Минтимер Шаймиев (1989—1991) вал.

1970-тӥ арын Татарстанын 100 миллион тонн мувӧй кыскемын выл. СССР-лэн историяз нырысьсэ одӥг улос сомында «сьӧд зарни» поттыны быгатэм. Нош бӧрысь 1971-тӥ арын ини республикаын 1 миллиард мувӧй кыскизы, 1981-тӥ арын – кыкетӥзэ.

1990-тӥ арын Татарстанын конституция кутэмын вал. Солэн трос пунткъёсыз Россиысь конституцилы пумит луо вал.

30-тӥ августэ 1991-тӥ арын Татарстан суверенитет сярысь декларацизэ кутэ. Со декларациын республика ас понназ луись калыккуспо правоя субъектэн ялэмын (Россиен но мукет кунъёсын договор кутыны быгатэ, пе).

18 октябре 1991-тӥ арын Вылӥ Совет кутэ Татарстанлэн государственной независимостез сярысь актэз но 22 мае 1992-тӥ арын Вылӥ Совет кутэ Татарстан Республикалэн независимость пумысен постановлениез.

6 ноябре 1992-тӥ арын Татарстан Республикалэн Конституциез юнматэмын вал.

2000-тӥ арысен гинэ республикалэн Конституцияз воштонъёс пыртыса гинэ, Татарстан формально Россиысь субъект луыны кутскиз (фактъёс ласянь нош со, независимостьсэ ялэм бераз но, Россиен люкиськыны быгатымтэ).

Интыяськемез [Тупатыны]

Татарстан Россиялэн шораз интыяськемын, Шунды ӝужан пал Европаысь равнинаын, Волга-Урал регионын, Кама но Волга шуре итӥськон интыын. Шоркарез Мусколэсь 797 иськемын палэнын сылэ. Татарстан уйпалысен лымшор пала 290 искемлы кыстиське, шунды пуксён паласен шунды ӝужанозь ик 460 иськем кыстӥске.

Музъемезлэн быдӟалаез 67836,2 км². Улӥсьёсызлэн лыдзы 3768,5 сюрс адями (2005), соос пӧлысь каръёсын уло 74,5% (2005). Улӥсьёслэн плотностьсы: 55,4 адями/км² (2005). Калыкъёсыз: ваньмызлэсь трос бигеръёс (58,5 %) но ӟучъёс (39,0 %).

Инкуазь узырлыкез [Тупатыны]

16% музъемъёсыз нюлэсэн шобыртэмын. Байлыко луэ мувӧен, эгырен, торфен, гипсэн, известнякен, горд сюен. Татарстан пыр бызё Кам, Волга, Ватка, Тӧдьы Кам шуръёс. Кык бадӟымесь тыметъёсыз вань – Куйбышевской но Нижнекамской. Ужа Нижнекамской ГЭС. Ог 8 сюрс пала пичи тыос лыдъясько.

Кивалтон удыс [Тупатыны]

Татарстан Республика 43 ёрослы люкемын, со сяна, 14 кар лыдъяське. Республикаен кивалто Президент, Правительство, Кун Кенеш. Валтӥсь законэз – Татарстан Республикалэн Конституциез

Кун кылъёс [Тупатыны]

Татарстан Республикалэн Конституциезъя кун кылъёс лыдясько бигер но ӟуч кылъёс.

Религия [Тупатыны]

Республикаын сюрс пала пӧртэм вӧсяськон огазеяськонъёс ужало. Валтӥсь религиос – ислам но православие.

Каръёсыз но ёросъёсыз [Тупатыны]

Татариын — 43 ёрос, 20 кар (соос пӧлын 14 — республикалэн подчиненияз), 21 кар типъем посёлок, 897 гурт кенеш.

Каръёсыз [Тупатыны]

1.Республикалэн подчиненияз:

Азнакай, Альметьевск, Бугульма, Алабго, ЗаинскЗеленодольск, Кузон, Лениногорск, Тупал Чалды, Нижнекамск, Чистополь.

2. Ёрос подчинениын:

Огырчи, Бавлы, Болгар, Буинск, Лаишево, Мамадыш, Менделеевск, Мензелинск, Нурлат, Тетюши

Ёросъёсыз [Тупатыны]

Дышетон удыс но наука [Тупатыны]

Дышетон удысын тырше ог 170 сюрс адями. Республикаын 2434 школа ужа. Кузон 200 ар пала Восточной Еропаысь одӥгез кужмо научной центрен лыдъяське. Татын аслэсьтыз тодос школаоссэ радъязы Н. И. Лобачевский, Н. Н. Зинин, А. М. Бутлеров, А. Е. Арбузов, Е. К. Завойский, В. В. Радлов, К. Фукс, Ш. Марджани и К. Насыри но мукетъёсыз. Быдӟым ож дырья трос пӧртэм дышетсконниос отчы эвакуацие ыстэмын вал.

Татарстан – Россиысь валтӥсь научной центрен луэ. Отын Россиысь Наукая Академилэн пӧртэм институтъёсыз ужало.

Россиысь республикаос
Flag of Adygea.svg Адыгея | Flag of Altai Republic 1994.svg Алтай | Flag of Bashkortostan.svg Башкирия | Flag of Buryatia.svg Бурятия | Flag of Dagestan.svg Дагестан | Flag of Ingushetia.svg Ингушетия | Flag of Karelia.svg Карелия | Flag of Komi.svg Коми | Flag of Kabardino-Balkaria.svg Кабардино-Балкария | Flag of Kalmykia.svg Калмыкия | Flag of Karachay-Cherkessia.gif Карачаево-Черкесия | Flag of Mari El.svg Марий Эл | Flag of Mordovia.svg Мордовия | Flag of Tatarstan.svg Татарстан | Flag of Tuva.svg Тува | Flag of Udmurtia.svg Удмуртия | Flag of North Ossetia.svg Уйпал Осетия | Flag of Khakassia.svg Хакасия | Flag of Chuvashia.svg Чувашия | Flag of the Chechen Republic.svg Чечня | Flag of Sakha.svg Якутия