Удмуртия
| Удмурт Республика | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| Кылъёс | Удмурт, ӟуч | ||||
| Шоркар | Иж | ||||
| Азьмурт Премьер-министр |
Александр Волков Юрий Питкевич |
||||
| Территория – ваньмыз – ву |
57-тӥ интыын 42 061 км² 0,6% |
||||
| Улӥсьёс (2001) – ваньмыз – плотность |
29-тӥ интыын 1 528 500 36,3 адями/км² |
||||
| Гимн | Удмурт гимнэз | ||||
Удмуртия (мукет сямен Удмурт Элькун) оло Удмурт Республика (ӟуч кылын Удму́ртия, Удму́ртская Респу́блика ) – Россия Федерацие, Приволжской федеральной округысь улосъёс пӧлы пырись шаер.
Содержание |
[Тупатыны] Интыяськем
Удмурт шаер интыяськемын Шор Ураллэн шунды пуксён палаз, Кам но Ватка шуръёс вискын. Удмурт шоркарысен Мускоозь – 1 129 иськем, Санкт-Петербургозь – 1 904 иськем, Екатеринбургозь – 800 иськем, Кузонозь – 395 иськем.
Удмурт Республикалэн шунды пуксён но уйпал ласянь бускелез – Киров улос, шунды ӝужан палан – Пермь шаер, лымшор ласянь — Башкирия но Татария республикаос.
Удмурт шаер интыяськемын 42,1 сюрс квадрат иськем музъем вылын, со Россия Федерацилэн муэзлэсь 0,25 %-сэ басьтэ.
Удмурт шаере пыре 5 город, 25 ёрос, кар типъем 11 посёлок но 2119 гуртъёс. Шоркарез – Иж, отын улӥсез 611 сюрс адями (2009-тӥ арлы). Мукет каръёс: Вотка – 96,9 сюрс адями, Глаз – 97,1 сюрс адями, Можга – 49,7 сюрс адями, Сарапул – 98,8 сюрс адями.
[Тупатыны] Инкуазь
Удмурт шаер интыяськемын Шунды ӝужан пал-Европа равнина лэн шунды ӝужан палаз, Кам шур но солэн бур ӧрыз – Ватка – шуръёс вискын. Бадӟым зарезьёс Удмуртилэсь кыдёкын, соин ик омыр сокем чурыт ӧвӧл: толалтэзэ кезьыт но лымыё, гужемзэ пӧсь но шундыё. Тужгес но кезьыт толэзь – январь (шоро-куспо температура Цельсийя - 9,9 градус,), самой пӧсь толэзь - июль (шоро-куспо температура Цельсийя + 20,9 градус).
Музъем узырлыкъёс пӧлысь валтӥсьёсыз – нюлэс но мувӧй. Удмурт шаерлэн музъем вылаз усьтэмын мувӧй кысконъя 114 месторождение. Удмуртиын кыскем мувӧй пӧлысь 96 %-эз уже кутӥське шаерлэн палэназ. Удмуртилэн 46 % музъемез шобыртэмын нюлэсъёсын, со пӧлысь ӝыныез – лысо писпуос. Республика узыр гыбедлы (торф), азотнометановой интыослы, озьы ик эмъясь дэрилы но лэсьтӥськон сюйлы (луо, горд сюй, бур (известняк).
[Тупатыны] Удмуртилэн историысьтыз
Удмурт музъемез адямиос уже кутӥллям асьме эралэсь азьло VIII–V сюрсаре ини – мезолит вакытэ. Та сярысь иворто Удмурт республикалэн музъем вылаз шедьтэм археологияя синпелетъёс. Асьме вакытлэсь азьло VIII–III дауръёсы – корт дауре – Кама шаерын бадӟым гинэ кылдӥз ананьино культура. X даурын удмуртъёс пыризы Булгар шаере, нош XIII даурысен лымшор удмуртъёс Зарни Орда улын улӥзы, бӧрысь Кузон ханстволы пыриськизы. Уйпал удмуртъёс выжыяськизы туала Глазкар котыре (отысь тужгес тодмо археологи памятник – Иднакар).
XVIII даурозь вашкала удмуртъёс выризы гурт удысэн, чорыг но пӧйшур кутылонэн. XIX даурлэн шораз Удмуртиын азинске корт поттон но ӵыжатон промышленность.
Быдӟым Октябрь революция дырозь Удмурт шаерлэн музъемез люкемын Казан но Ватка губерниос куспын. Нимаз шаерлы Удмуртия пӧрмиз Октябрь революция бере гинэ.
1920-тӥ аре 4-тӥ ноябре В. И. Ленин кӧня ке выль автономи улосъёс кылдытон сярысь РСФСР-ысь ВЦИК-лэсь но СНК-лэсь постановленизэс юнматӥз. Со постановлениын верамын вал: “кылдытоно... ужась калыкъёслэсь – калмыкъёслэсь, поръёслэсь но вотякъёслэсь – автономи улосъёссэс”. Озьы кылдӥз Вотяк автономи улос.
1932-тӥ аре 1-тӥ толшоре СССР-ысь ВЦИК-лэн постановлениезъя улосмылэн нимыз воштэмын вал: “Вотяк автономи улослэн коренной калыкез... удмурт калык луэ бере, ...Вотяк автономи улослы выль ним сётоно: Удмурт автономи улос”.
1934-тӥ аре 28-тӥ толсуре СССР-ысь ВЦИК “Удмурт автономи улосэз Удмурт Автономи Кенешо Социализмо Республикалы пӧрмытэм сярысь” постановленизэ кутэ.
1990 аре Удмуртиысь Вылӥ Кенеш шаермылэсь выль нимзэ юнматӥз – Удмурт Республика.
[Тупатыны] Политика
Удмуртиын кун власть быдэсъяське Удмурт Республикалэн Президентэныз, Правительствоен но Кун Кенешен.
Удмуртиен кивалтэ президент (2000 арысен – Александр Волков). Правительствоен кивалтэ Юрий Питкевич, улос парламентэн (Кун Кенешен) – Соловьёв, Александр Васильевич.
Удмурт Республика улонзэ радъя Россилэн валтӥсь законэз - Конституция - вылэ пыкъяськыса.
[Тупатыны] Ёросъёс
- Алнаш ёрос
- Балезино ёрос
- Вавож ёрос
- Вотка ёрос
- Глаз ёрос
- Грах ёрос
- Дэбес ёрос
- Завьял / Дэри ёрос
- Камбарка ёрос
- Каракулино ёрос
- Кез ёрос
- Кизнер ёрос
- Кияса ёрос
- Красногорск ёрос
- Можга ёрос
- Пичи Пурга ёрос
- Сарапул ёрос
- Сьӧлта ёрос
- Сюмси ёрос
- Ува ёрос
- Шаркан ёрос
- Юкаменск ёрос
- Эгра ёрос
- Якшур-Бӧдья ёрос
- Яр ёрос
[Тупатыны] Каръёс
[Тупатыны] Экономика
Удмуртилэн ӟеч интые интыяськемез луонлык кылдытӥз корт поттонэз азинтыны но Россиысь валтӥсь улосъёс пӧлы пырыны. Валтӥсь предприятиос: «Ижмаш», «Ижысь механикая завод», «Ижысь электромеханикая завод», «Радиозавод», «Ижсталь». Удмурт шаерын улэ быдэс дуннелы тодмо луэм конструктор М. Т. Калашников. Солы сӥзем музей шумпотыса пумита калыкез.
[Тупатыны] Со сяна, учке
[Тупатыны] Линкъёс
- Официальное представительство Удмуртской Республики(Ӟ)
- Удмурт Элькунлэн Кун Кенешез (Ӟ)
- Центральный государственный архив Удмуртской Республики (Ӟ)
- Удмуртская литература. Прошлое, будущее, настоящее (Ӟ)
- Новости литературной жизни Удмуртии (Ӟ)
- Удмуртология. удмуртский научно-культурный информационный портал (Ӟ)
| Россиысь республикаос | |||